Kujawska Brać Szlachecka

Żupan

Pierwsze wzmianki o tego typu odzieniu pojawiają się w 1542 roku. Jednak upowszechnienie to dopiero druga połowa XVI wieku. Zasadniczo był to ubiór spodni, na który dopiero nakładano delię lub ferezję.

Góra szaty spasowana, rękawy zaś szyte tak by nadmiar materiału tworzył zamarszczenie, od łokcia do nadgarstka dość opinający. Rękaw częstokroć wychochdził na górną część dłoni jęzorem. Kołnierz podobnie z tyłu był wyższy - później takiego kroju zaniechano. Nad to szersza dolna część szyta była tak iż zachodziła prawą połą na lewą. Był żupan zapinany na szereg guzów, identycznych na listwie przedniej i na mankietach. W pasie przewiązywano go bądź to miękkim pasem z bogatej tkaniny, bądź też pasem metalowym. Ogólna zasada jest taka, iż wcześniejsze zupany były krótsze.

Przykłady wiązania pasa materiałowego (miękkiego):

Po lewej: Scena z filmu "Ogniem i Mieczem"
Po prawej: Portret Jana Zamoyskiego

Przykłady pasów metalowych, bądź skórzanych na podścieleniu aksamitnym (sztywnych)

Po lewej: Jan Zamoyski,
Po prawej: Dwa portrety Stanisława Żółkiewskiego

Poniżej opis znaleziska z kościoła o.o. Dominikanów w Jarosławiu, żupan aksamitny, oliwkowy:

"Krój z prostą linia ramion,z rękawami wszytymi wzdłuż linii prostej i z nisko umieszczoną pachą; kołnierz doszywany, wysoki z tyłu, z przodu przechodzący w niska stójkę. Zapinany na około dwadzieścia pięć guziczków bardzo drobnych, plecionych ze sznureczka z nicią złotą, z pętelkami ze sznureczka jedwabnego po stronie lewej. W szwach bocznych wpuszczane kieszenie. Pod pachami dwa zeszyte trójkąty poszerzające pachy od dołu. Rękaw szeroki górą, dołem zwężony, zakończony 'psim uchem". --- za "Polski ubiór narodowy zwany kontuszowym" B. Biedrońska- Słotowa.

Od lewej, żupan adamaszkowy, późniejszy zupan jedwabny i szata, która w opisie w Muzeum Rustkammerw Dreznie, określona jest joako żupan adamaszkowy Jana III Sobieskiego

Po lewej: Jedwabny żupan trzyletniego Georga Wilhelma von Reisswietz z XVII wieku
Po prawej: Fotografia jedwabnego żupanu z 1640 roku

Inne zachowane szyte były z adamaszku jedwabnego, jedwabnego atłasu, atłasu z wątkiem wełnianym lub lnianym, jedwabiu perskiego, adamaszku włoskiego (splot wykonany na bawełnie lub jedwabiu). Drążkowska definiuje, ze żupany początkowo szyto z lżejszych wełen i podbijano futrem (zapewne w XVI w.) Oprócz lekkich wełenek podaje się jako tkaniny na żupan sukna.

"Na lato szyto żupany z płótna, na zimę z szarej wełny. Wytworne żupany, paradne, sporządzano z tkanin jedwabnych, wzorzystych, zwykle w kwiaty (floryzowane). Do żupana stosowano kolor wierzchu czapki, strój zaś wierzchni bywał barwy kontrastowej. Początkowo szyto żupany całe z jednej materii, od czasów saskich, dla oszczędności, tył ubioru bywał z płótna. Aby szaty przy uczcie lub przy obiedzie nie splamić, zakładano z przodu płat tkaniny, tego samego rodzaju, tzw. bluzgier." --- Zdzisław Żygulski, "Kostiumologia", Zeszyty Naukowe Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, nr 7, Kraków 1972, str. 133.

Od lewej: Jakub Sobieski, król Jan Kazimierz, Aleksander Benedykt Sobieski

Od lewej: Dwa obrazy Janusza Radziwiłła, wizerunek Krzysztofa Wesolowskiego (1637 rok)

Od lewej: Dymitr, Stefan Pac, oraz Zygmunt Kazimierz Waza

Żupan Gabriela Tarnowskiego (ok. 1620 roku)

Atłasowy żupan, około 1640 rok

Żupan datowany na drugą połowę XVII wieku

Żupan jedwabny paliowany, datowany na około 1760 rok

Zalecana bibliografia:

Biedrońska- Słotowa B. Polski ubiór narodowy zwany kontuszowym, Kraków 2005
Bockenheim, K. Dworek kontusz karabela. Wrocław, 2002.
Drążkowska A. Jedwabna odzież grobowa w XVII i XVIII wieku na podstawie znaleziska w Dubnie
Gutowska-Rychlewska M. Historia ubiorow, Wroclaw 1968
Januszkiewicz, Barbara. Klejnoty i stroje. Warszawa, 1995.
Mozdzynska-Nawotka, Malgorzata. O modach i strojach. Wrocław, 2002.
Turnau, Irena. Ubior marodowy w dawnej Rzeczypospolitej. Warszawa, 1991.
Żygulski Z. Kostiumologia w: Zeszyty Naukowe Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, nr 7, Kraków 1972