Materialy
Ustrój Rzeczypospolitej Szlacheckiej
- I połowa XVII wieku -
opracował T. Mucha
Pierwsza połowa XVII wieku przypada w dziejach Rzeczypospolitej na okres demokracji szlacheckiej, która trwa od schyłku wieku XV-tego i zamyka się wraz z końcem pierwszej połowy wieku XVII - rozpoczęciem okresu oligarchii magnackiej.
Okres ten cechuje wszechwładza stanu szlacheckiego. Mniej zamożna szlachta starała się wszelkimi sposobami nie dopuścić do przejęcia faktycznej władzy przez magnaterię (na terenach Ukrainy wcielonych do Korony powstały potężne magnackie latyfundia), a także utrzymywać przewagę nad pozostałymi stanami i niezależność od króla. Nadal w owym czasie obowiązywała wywalczona w wieku XVI-tym wolność religijna oraz artykuły henrykowskie, które każdy władca pochodzący z wolnej elekcji zobowiązany był potwierdzać. Artykuły te należały do praw fundamentalnych i zawierały podstawowe zasady ustrojowe Rzeczypospolitej Szlacheckiej.
Pod uwagę należy wziąć także strukturę narodowościową - Polacy stanowili mniej niż połowę wśród 11 milionów ludności zamieszkującej w początkach XVII wieku obejmujące około milion kilometrów kwadratowych terytorium państwa.
Struktura społeczna
Stan szlachecki absolutnie dominował pod względem posiadanych praw, wpływu na politykę państwa i posiadanego majątku. Stanowił blisko 10% ogółu ludności (na Mazowszu liczył niekiedy nawet 20%). Do owego stanu przynależeć mogli jedynie urodzeni z rodziców pochodzenia szlacheckiego. Ten kto był spoza tego grona mógł stać się członkiem stanu szlacheckiego jedynie w drodze nobilitacji, którą nadawał sejm. Instytucję nadania szlachectwa polskiego szlachcicowi obcego pochodzenia - indygenat, także poddano kontroli sejmu od roku 1641. Zdecydowanie łatwiej było zostać usuniętym ze stanu szlacheckiego - orzeczenie infamii (umniejszenia czci) w wyniku: zajmowania się przez szlachcica rzemiosłem lub handlem, małżeństwa z plebejką, czy też adopcji nieszlachcica. Formalnie obowiązywała równość stanu szlacheckiego, którą zabezpieczały nawet niektóre ustawy, jednak w praktyce szlachta dzieliła się na 5 grup: magnaci (posiadali ponad 10 wsi), szlachta średnia (posiadali 1 do kilku wsi), szlachta drobna (posiadacze poddanych chłopów oraz części wsi), szlachta zagrodowa (zaścianek - nie posiadali chłopów, a ziemię którą posiadali uprawiali samodzielnie), szlachta gołota (nie posiadali niczego). Ostatnia grupa formalnie miała ograniczone prawa z racji braku posiadania ziemi, ale wraz z jej nabyciem otrzymywała szersze prawa. Szlachta, jak powszechnie wiadomo, utrzymywała się właśnie ze swych majątków ziemskich.
Stan chłopski był w zupełnie przeciwnym położeniu wobec szlachty. Do pogorszenia się sytuacji chłopów przyczynił się w dużej mierze rozwój gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej. Chłopi zostali przypisani do ziemi, którą uprawiali, w pełni poddano ich dominialnej władzy pana oraz w dotkliwy sposób wzrastały ich obowiązki wobec dworu. Pan sprawował nad chłopem władzę ustawodawczą, administracyjną, policyjną oraz sądowniczą. W związku z tym na większość swych działań chłop potrzebował zgody swego władcy. Dominującą pozycję w relacjach między właścicielem i chłopem zajęła forma renty feudalnej zwana pańszczyzną. Jej wymiar na początku XVII wieku wynosił 3-5 dni tygodniowo i stopniowo wzrastał (często chłop musiał wysłać do odrabiania pańszczyzny kilku ludzi ze swej rodziny). Na terenach Prus Królewskich, Podgórza i północno-zachodniej Wielkopolski zamiast pańszczyzny obowiązywała renta czynszowa. Chłopi utrzymywali się z ziemi, którą uprawiali na własny użytek.
Stan mieszczański w niniejszym czasie został wyeliminowany ze swego udziału w życiu politycznym państwa, ograniczona została swoboda gospodarcza miast oraz samorząd miejski (jedynie takie miasta jak np. Kraków, które posiadały prawa szlacheckie potrafiły utrzymać wewnętrzną niezależność). Członkowie tego stanu nie mieli prawa do sprawowania urzędów państwowych oraz wyższych godności kościelnych. Mieszczanie nie mogli także nosić poszczególnych rodzajów strojów, broni i kosztowności. Posiadali oni jednak, mimo powyższych ograniczeń, znacznie większe prawa od chłopów. Do ich zajęć między innymi należało rzemiosło i handel.
Stan duchowny zawierał członków różnych wyznań z dominacją katolików. Duchowni zwolnieni byli z płacenia podatków, a dochody czerpali z olbrzymich dóbr ziemskich, które były własnością instytucji kościelnych. Szlachta sprzeciwiała się rozrostowi majątków kościelnych i do istniejącego już zakazu przekazywania ich na rzecz Kościoła w testamentach doszedł w roku 1635 nakaz, aby każdy szlachcic, który wstępuje do klasztoru odsprzedał swoje dobra osobie świeckiej. Zakazano również obciążania dóbr szlacheckich na rzecz Kościoła sumami większymi niż 7% ich rocznego dochodu. Duchowieństwo mimo tego, że nie posiadało tak rozległych praw jak szlachta, było jednak znacznie lepiej sytuowane od chłopów i mieszczan. Duchowni mieli np. wpływ na życie polityczne kraju.
Ustrój polityczny
Władza królewska w pierwszej połowie XVII wieku była już poważnie ograniczona. Próby władców, którzy chcieli przywrócić swemu panowaniu dawne znaczenie nie przyniosły sukcesów. Mimo tego król nadal posiadał liczne uprawnienia. Do jego kompetencji należała inicjatywa ustawodawcza, a nowe prawa do swego ukazania potrzebowały jego zgody. Władca należał także do stanów sejmujących. W imieniu króla wydawano konstytucje sejmowe, posiadał też uprawnienia ustawodawcze, o charakterze samodzielnym, wobec swych miast i wsi oraz lenn, ceł i Żydów. Do monarchy należała najwyższa władza administracyjna oraz mianowanie wszystkich urzędników. Zwrócić jednak należy uwagę na fakt ograniczenia tej ostatniej kompetencji poprzez dożywotność urzędów. Wśród praw króla było także prawo do nadawania królewszczyzn. Stanowiło to w jego ręku silny argument wobec szlachty. Władza monarsza ulegała stopniowo coraz większym ograniczeniom: władza wojskowa na rzecz hetmanów, wpływ na politykę zagraniczną na rzecz sejmu, a w dziedzinie sądownictwa już wcześniej nastąpiły ograniczenia ze względu na powstanie Trybunału Koronnego w drugiej połowie XVI-tego wieku. Wyboru króla dokonywano podczas wolnej elekcji. Przygotowaniem i jej przeprowadzeniem zajmował się prymas Polski jako interrex. Podczas bezkrólewia zwoływano sejm konwokacyjny (określano tam miejsce oraz czas elekcji, a także zawiązywano konfederację generalną), sejm elekcyjny (wysłuchiwano propozycji kandydatów, układano pacta conventa oraz ostatecznie wybierano króla) i sejm koronacyjny (dokonywano koronacji króla elekta, odbierano przysięgę oraz potwierdzenie praw od nowego monarchy). Dodać należy, iż elekcje miały swe miejsce pod Warszawą, a koronacja w Krakowie. Jeśli chodzi o potwierdzenie praw, którego dokonywał każdorazowo nowy władca, to od roku 1632 poszczególne normy ustrojowe wywodzące się z artykułów henrykowskich zaczęto zamieszczać w paktach konwentach. W wyniku powyższych działań nastąpił powolny proces łączenia się ze sobą tych dwóch dokumentów.
Sejm na początku XVII wieku kontynuował rozszerzanie swoich uprawnień kosztem króla. Nadal jako sejm walny składał się z odrębnych izb: izby poselskiej i izby senatorskiej. Zgodnie z doktryną realizował on niezależną władzę państwową należącą do stanu szlacheckiego. W izbie poselskiej zasiadali wyłącznie przedstawiciele szlachty, którzy wybierani byli na sejmikach ziemskich, a obradami kierował marszałek. Posłowie reprezentowali swe ziemie co wiązało się z obowiązkiem postępowania zgodnie z przekazanymi im przez wyborców instrukcjami, które musieli zaprzysięgać.
W izbie senatorskiej prawo zasiadania posiadali arcybiskupi oraz biskupi katoliccy, wojewodowie, kasztelanowie, a także ministrowie. Członkowie senatu wypowiadali swoje opinie w danej sprawie, a król lub jako jego zastępca kanclerz formułował opinię senatu (nie głosowano), lecz nie było wymogu zgodności z opinią większości członków izby.
Każdorazowo sejm zwoływał król, lecz naturalnym wyjątkiem były sejmy podczas bezkrólewia. Obowiązkiem monarchy było zwoływanie sejmu co 2 lata jako sejmu zwyczajnego na 6 tygodni, z możliwością przedłużenia obrad jeśli wymagała będzie tego sytuacja oraz wszyscy posłowie wyrażą na to zgodę. Władca mógł także z ważnych powodów zwoływać sejm nadzwyczajny, który trwał 2 tygodnie, a jego przedłużenie było możliwe na takich samych zasadach, co w przypadku sejmu zwyczajnego. Miejscem obrad była Warszawa. Akty uchwalane przez sejm, z wyłączeniem uchwał odnośnie podatków, nosiły nazwę konstytucji i jak już wcześniej wspomniano ogłaszano je w imieniu króla. Do podjęcia uchwały wymagana była jednomyślna zgoda posłów, a także wyrażenie zgody przez senat i króla. Wszystkie uchwały przyjęte podczas jednego sejmu stanowiły całość. Oprócz ogólnych kompetencji w dziedzinie ustawodawstwa i podatków, sejm posiadał także uprawnienia w dziedzinie wojskowości. Do wyłącznego prawa zwoływania pospolitego ruszenia doszło prawo wypowiadania wojny (na mocy konstytucji z 1611 i 1613 roku), a także wyłączne prawo do zawierania przymierzy i traktatów. Czas świetności sejmu dobiegł końca wraz z pierwszą połową XVII wieku. W drugiej połowie nastąpił kryzys jego funkcjonowania, a to, z racji ważnej roli sejmu, w sposób nieuchronny wpłynęło na kryzys Rzeczypospolitej.
Rada królewska, której rolę pełnił senat, zwoływana była przez króla. Do jej kompetencji należało głosowanie w kwestiach polityki zagranicznej, obsady urzędników, zaciągu wojska, małżeństwa króla oraz dysponowania królewszczyznami. Król nie będąc związany zdaniem rady (co zapewniały mu artykuły henrykowskie), ostatecznie sam podejmował decyzję w powyższych sprawach. 16 senatorów pełniło stanowiska doradców królewskich - rezydentów. Ich powołania dokonywał król na sejmie ordynaryjnym na okres lat dwóch. Zawsze przy władcy przebywało 4 rezydentów. Doradcy zobligowani zostali do składania sejmowi sprawozdania ze swojej działalności. Od roku 1607 rady udzielane rezydentom przez senatorów sporządzane były w myśl prawa wyłącznie na piśmie.
Sejmiki stanowiły instytucję samorządu szlacheckiego, w której swój udział brał ogół szlachty danej ziemi lub województwa. W większości zwoływane były przez króla. Aby ograniczyć swą zależność od władcy sejmiki zaczęły stosować zasadę limitacji obrad - przerywano obrady i przenoszono je na inny termin (wznowienie obrad nie wymagało zgody królewskiej). W zależności od spraw, do których dany sejmik został zwołany wyróżnić można kilka ich rodzajów. Do pierwszej grupy zaliczyć można sejmiki zajmujące się sprawami związanymi z sejmem. Najistotniejszą rolę pełniły sejmiki przedsejmowe, na których zapoznawano się z planem, wedle którego pracować ma przyszły sejm. Na podstawie planu oraz własnych założeń przygotowywano instrukcję dla posłów na sejm z danej ziemi. Podczas sejmików generalnych miejsce miał zjazd wszystkich przedstawicieli danej prowincji w celu ustalenia jednolitego stanowiska. Gdy obrady sejmu zostały zakończone swe miejsce miały sejmiki relacyjne, na których do posłowie składali sprawozdania ze swej działalności podczas obrad sejmu. Z sejmików relacyjnych z czasem wykształciły się sejmiki gospodarcze. Drugą grupę stanowiły sejmiki powoływane do spraw innych niż dotyczących sejmu. Były to sejmiki elekcyjne - wybierano na nich kandydatów do objęcia urzędów ziemskich, spośród których monarcha dokonywał nominacji. W okresie bezkrólewia sejmiki kapturowe przejmowały władzę lokalną. Deputaci do Trybunały Koronnego oraz Litewskiego wybierani byli podczas sejmików deputackich.
Z początkiem XVII wieku polityce wewnętrznej państwa towarzyszyć zaczęły konfederacje. Zawiązywano je w celu wymuszenia na władzy realizacji określonych postulatów. W związku z tym, że miały swe miejsce w sytuacjach, gdy zwykłe środki nacisku na władzę nie działały, można je określić mianem instytucji stanu wyjątkowego. Istniał w owym czasie dwa zasadnicze rodzaje konfederacji: ,,przy królu", a także ,,przeciw królowi". Te ostatnie najczęściej nazywane były rokoszem. Istniały także, lecz dopiero od połowy XVII wieku, konfederacje wojskowe, które zawiązywano w celu odzyskania zaległego żołdu. Jeżeli konfederacja rozprzestrzeniła się na cały kraj to zyskiwała miano konfederacji generalnej (osobno traktowano tu Koronę oraz Wielkie Księstwo Litewskie). Władzę wykonawczą konfederacji stanowiła generalność, w której skład wchodzili konsyliarze z poszczególnych województw oraz marszałek konfederacji. Organ uchwałodawczy stanowiła walna rada, której wyboru dokonywały sejmiki konfederackie.
Bibliografia:
- Ryszard Łaszewski, Stanisław Salmonowicz, Historia Ustroju Polski, TNOiK, Toruń 2005,
- Marian Kallas, Historia Ustroju Polski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007,